KON SANOATI HUDUDLARIDA EKOLOGIK INDIKATORLARNING INFORMATIVLIGINI INTEGRAL BAHOLASH VA OPTIMAL INDIKATORLAR TO'PLAMINI SHAKLLANTIRISH

Main Article Content

Nurmuhamedov Tolaniddin Ramziddinovich
Hudayberdiyev Mirzaakbar Khakkulmirzayevich
Khalmedova Lola Abdukadirovna

Abstract

Ushbu maqolada kon sanoati hududlarining ekologik holatini baholashda foydalaniladigan ekologik indikatorlarning informativlik darajasini aniqlash va ularning optimal to‘plamini shakllantirish masalasi tadqiq etilgan. Ko‘p sonli ekologik indikatorlardan foydalanish ma’lumotlar fazosining o‘lchamini oshirib, ortiqcha va o‘zaro bog‘langan atributlarning paydo bo‘lishiga hamda intellektual tahlil algoritmlarining hisoblash murakkabligiga olib kelishi mumkin. Mazkur muammoni hal qilish uchun indikatorlarning variativligi, ajratuvchanligi va boshqa indikatorlardan mustaqilligi asosida integral informativlik modeli taklif etilgan. Tadqiqotda real ekologik monitoring ma’lumotlari asosida 13 ta indikator va 255 ta to‘liq kuzatuvdan foydalanildi. Dastlab ma’lumotlar Min-Max usulida normallashtirildi, klasterlar soni silhouette mezoni yordamida aniqlandi va har bir indikator uchun variativlik, klasterlararo ajratuvchanlik hamda Pearson korrelyatsiyasi asosidagi mustaqillik mezonlari hisoblandi. Uchta mezon teng vaznlar asosida yagona integral informativlik ko‘rsatkichiga birlashtirildi. Eksperimental natijalarga ko‘ra, organik modda (OM) eng yuqori integral informativlikka ega indikator sifatida aniqlandi , undan keyingi o‘rinlarni pH , qCO₂ , tuproq namligi - SM  va bazal nafas olish - Respiration(CO₂)  egalladi. Belgilangan  tanlash chegarasida beshta indikator optimal to‘plam sifatida ajratildi. Natijalar taklif etilgan model ekologik monitoring tizimlarida indikatorlar sonini kamaytirish, informativ ma’lumotlar fazosini shakllantirish va keyingi intellektual tahlil bosqichlarini takomillashtirish uchun samarali asos bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

Section

Articles

How to Cite

Nurmuhamedov , T., Hudayberdiyev , M., & Khalmedova , L. (2026). KON SANOATI HUDUDLARIDA EKOLOGIK INDIKATORLARNING INFORMATIVLIGINI INTEGRAL BAHOLASH VA OPTIMAL INDIKATORLAR TO’PLAMINI SHAKLLANTIRISH. Konferensiyalar, 1(1), 31-40. https://doi.org/10.5281/zenodo.23137305

References

Xudayberdiyev M.X, To‘xtasinova R.G., Tojiboyev B.M., Ravshanov A.A.. Klasterizatsiyada o‘qitishni optimallashtirish: ketma-ketlik limiti yondashuvi. “Raqamli transformatsiyaning keyingi to‘lqini: Sun’iy intelekt, zamonaviy telekommunikatsiyalar, kiberxavfsizlik va barqaror innovatsiyalar” Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman. Qarshi-2026, 20-21 may, 8-14 b.

Nurmuhamedov T.R., Xudayberdiyev M.X., Xalmedova L.A. ATROF-MUHIT INDIKATORLARI ASOSIDA OG‘IR METALLAR BILAN IFLOSLANGAN SANOAT HUDUDLARIDA TUPROQNING BIOLOGIK FAOLLIGINI MASHINANI O‘QITISH ALGORITMLARI YORDAMIDA BAHOLASH //International coference of integrated science: International multidisciplinary scientific-theoretical conference. Volume 1, Issue 4 2026, 43-47 Pp.

M.Kh. Khudayberdiev., Kh.M.Muraeva, A.Sh. Khamroev, Applying to the algorithm of calculating estimates for clustering problems, “Кимёвий технология. Назорат ва бошкарув” Халқаро илмий - техникавий журнал, 6(108)/2022. –B. 16-22.

Xudayberdiyev M.X., Tojiboyev B.M., Achilov B.S., Alimqulov N.M., Ravshanov A.A. Integrating fractal dimension and time series analysis for optimized hyperspectral image classification // Advanced Computing: An International Journal (ACIJ), Vol.16, No.4, July 2025, pp.1-20.

M.Kh. Khudayberdiev., A.Sh. Khamroev., Kh.M.Muraeva, A review for different approaches of tomato leaf disease detection, “DIGITAL TRANSFORMATION AND ARTIFICIAL INTELLIGENCE: PROBLEMS, INNOVATIONS AND TRENDS” 1st international scientific - practical conference, Tashkent-2025. – P.274-277.

Tojiboyev B.M., Xudayberdiyev M.X., To‘xtasinova R.G‘. Qismiy presedent tamoyillari asosida yer yuzasi tasvirlarini qayta ishlash algoritmlari [Algorithms for processing land-surface images based on partial precedent principles] // O‘zbekiston milliy axborot agentligi – O‘zA ilm-fan bo‘limi “Elektron jurnal”. Ilmiy nashr 2023 yil sentyabr soni №09 (47), 214-219 b.

Xudayberdiyev M.X., Tojiboyev B.M., Samadova F.K. Algorithms for feature extraction and optimisation of object recognition operator // Shemical Technology Control and Management. – Tashkent, 2025. – Vol. 122, Issue 2. – Pp. 46-54.

Shukurov N., Pen-Mouratov S., Steinberger Y. The impact of the Almalyk Industrial Complex on soil chemical and biological properties// Environmental Pollution 136 (2005) 331-340. www.elsevier.com/locate/envpol

Pen-Mouratov, S., Shukurov, N., and Steinberger, Y. Influence of industrial heavy metal pollution on soil free-living nematode population // Environmental Pollution, 152 (2008) 172-183 https://doi.org/10.1016/j.envpol.2007.05.007

Shukurov N., Pen-Mouratov S., Steinberger Y., Kersten M. Soil biogeochemical properties of Angren industrial area, Uzbekistan // J. Soils & Sediments, 9 (2009) 206-215 https://doi.org/10.1007/s11368-009-0079-8

Kodirov O., Shukurov N. Heavy metal distribution in soils near the Almalyk mining and smelting Industrial area, Uzbekistan. Acta Geologica Sinica, 2009, 83(5):985-990. https://doi.org/10.1111/j.1755-6724.2009.00127.x

Pen-Mouratov, S., Shukurov, N., and Steinberger, Y. Soil free-living nematodes as indicators of both industrial pollution and grazing activity in Central Asia", J. Ecological Indicators, 10 (2010) 955-967. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2010.02.005

Shukurov, N., Kodirov, O., Peitzsch, M., Kersten, M., Pen-Mouratov, S., Steinberger, Y. Coupling geochemical, mineralogical and microbiological approaches to assess the health of contaminated soil around the Almalyk mining and smelter complex, Uzbekistan. J. Science of the Total Environment. 2014, 476-477:447-459. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2014.01.031

14. Pen-Mouratov, S., Shukurov, N., Rhakhmonkulova, Sh., Kodirov, O., Yua, J., Barness G., Kersten, M., Steinberger, Y. Successive development of soil ecosystems at abandoned coal-ash landfills. Ecotoxicology. 2014. https://doi.org/10.1007/s10646-014-1227-5

Bandowe, BAM., Shukurov, N., Leimer, S. Kersten M., Steinberger Y., Wilcke W. Polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs) in soils of an industrial area in semi-arid Uzbekistan: spatial distribution, relationship with trace metals and risk assessment. Environ Geochem Health. 2021, 43, 4847-4861. https://doi.org/10.1007/s10653-021-00974-3

Similar Articles

You may also start an advanced similarity search for this article.

Most read articles by the same author(s)

<< < 1 2 3